Bloemkool

Hier in Tomsk komen de babies nog uit een bloemkool. Dat wil het standbeeld dat voor het gebouw van de materniteit staat ons toch laten geloven. In Rusland is veel veranderd sinds de Sovjet-tijd, maar sommige gewoontes zijn nog krak hetzelfde. Tot mijn verbazing hoort daar ook de manier van bevallen bij. Bevallingen gebeuren in een "geboortehuis" en daar komen alleen de zwangere vrouwen zelf binnen. Echtgenoten niet gewenst in de buurt tijdens de bevalling noch er na. De eerste keer dat de kersverse papa zijn spruit en zijn vrouw ziet is wanneer ze het ziekenhuis verlaten en dat is minimum een aantal dagen na de bevalling. Ook familie en vrienden krijgen geen toegang. Daarmee is tenminste 1 probleem waarmee nogal wat pasbevallen Belgische vrouwen kampen van de baan: geen oververmoeidheid wegens teveel bezoek over de vloer in de ziekenhuiskamer. Maar dat is dan ook het enige mogelijke voordeel dat ik aan het aanhouden van deze gewoonte zie. Want welke vrouw en man willen nu niet dicht bij elkaar zijn als ze net een baby hebben gekregen?
De argumentatie is dat er door het verbieden van bezoek geen virussen in het geboortehuis kunnen binnen gebracht worden die de baby of de mama kunnen ziek maken. Povere argumentatie, want er zijn daar toch personeelsleden die ook in en uit gaan op dagelijkse basis en virussen kunnen meebrengen?
De hele praktijk levert dan het in Rusland alomgekende fenomeen op dat vaders in spé zenuwachtig lopen heen en weer te lopen op de straat in de buurt van het geboortehuis waar hun vrouw aan het bevallen is. Of je ziet er ook benieuwde oma's die graag een glimps willen opvangen van hun pasgeboren kleinkind. De vrouwen verschijnen dan soms aan het raam om de baby te tonen aan de buitenwachtende familie.
Op de stoep voor het geboortehuis staan hartjes getekend door kersverse papa's en wensen geschreven.
U kan het zich waarschijnlijk net zo moeilijk als ik voorstellen om niemand te zien nadat je pas bent bevallen, om je man niet te kunnen omhelzen en samen naar dat kleine wondertje te kijken of om gewoon geen schouder te hebben om even op uit te huilen van alle emoties die een bevalling met zich mee brengt. Deze manier van werken lijkt me het perfecte recept om in een post-natale depressie terecht te komen (en dat is trouwens ook wat mijn collega hier vertelde: dat ze er echt neerslachtig van werd dat ze daar maar in die kamer moest liggen en niemand kon zien.). Ik mag hopen dat ze tenminste hun gsm mogen gebruiken om met elkaar te praten en fotokes kunnen doorsturen van de baby.

Verkiezingen

Gisteren werden hier regionale verkiezingen gehouden. In dit enorm uitgestrekte land werden gisteren gouverneurs verkozen en daarnaast werd er gestemd voor talloze zitjes in regionale parlementen en stadsbesturen. Natuurlijk interessant voor mij om dat allemaal eens van dichtbij te observeren: hoe de democratische façade hier wordt opgehouden. Want dat is waar het op neerkomt: de schijn van democratie ophouden.
Ik vatte dus post in de buurt van een school die dienst deed als kieslokaal. Eigenlijk leek het allemaal heel erg op hoe het er bij ons aan toegaat. Maar het is niet wat er op die verkiezingsdag gebeurt dat het verschil maakt, maar wat eraan vooraf gaat. Hoe het oppositiepartijen eigenlijk onmogelijk wordt gemaakt om deel te nemen aan de verkiezingen. De oppositiepartij Parnas (mede opgericht door Boris Nemtsov, die in februari in het hart van Moskou werd doodgeschoten) slaagde erin zich slecht in één kleine regio te registreren. En zelfs daar in die ene regio, in Kostroma, werd het hen moeilijk gemaakt. Hun enige hoop was om de kiesdrempel van 5% te halen en zo tenminste 1 afgevaardigde te hebben in 1 Russische regio. Maar dat is niet gelukt.
Ik sprak gisteren verschillende mensen op straat aan met de vraag voor wie ze hadden gestemd wanneer ze buitenkwamen uit het kieslokaal maar ook gewoon onderweg met de vraag of ze zouden gaan stemmen en indien ja, voor wie en indien niet, waarom niet. In België zou zoiets weinig opleveren, want de meerderheid van de mensen zouden als antwoord geven dat het mijn zaken niet zijn om naar hun politieke voorkeur te vragen. Dat ligt hier wel even anders. Er was niet één mens die weigerde te antwoorden. Dat ik mezelf meteen introduceerde als een buitenlandse met interesse in Rusland hielp waarschijnlijk wel. Want dat een buitenlandse helemaal uit België naar Tomsk was gekomen voor samenwerking met de universiteit hier dat vonden de meeste mensen gewoonweg geweldig. Zo was er die ene vrouw die verwonderd uitriep: "Wat heerlijk: ik heb nog nooit iemand uit België ontmoet. Hoe speciaal!" en toen pakte ze me hartelijk vast. Ze liet me daarop met veel plezier weten dat ze voor "Verenigd Rusland" had gestemd (de machtspartij die zo goed als een monopoliepositie heeft). Toen ik haar vroeg waarom ze voor die partij stemde, antwoordde ze enthousiast: "Omdat het de partij van onze president is en hij is de beste president ter wereld!" en daarbij lachte ze opgetogen al de gouden vullingen in haar mond bloot. Ik schatte haar rond de 80. Dat het helemaal geen presidentsverkiezingen waren op dit moment maakte voor haar geen verschil. Haar liefde voor haar president was oprecht. Ik deed niet eens moeite om er iets tegen in te brengen.
Daarop kwam een jonge vader naar me toe die me in het Engels aansprak en terecht zei: "Je kan het haar niet kwalijk nemen. Ze kijkt waarschijnlijk heel de dag naar de staatszenders en daar wordt de president constant bewierookt." Hij pakte zijn kleuterzoontje stevig vast en vertelde me dat hij voor "Yabloko" had gestemd, de enige oppositiepartij die in Tomsk op de lijst stond. En zelfs dat is al een hele prestatie, want in vele andere regio's geraakt de partij "Yabloko" die al jarenlang probeert oppossitie te voeren niet eens op de kieslijst. "Yabloko" wordt geassocieerd met oppositie door intellectuelen, die weinig voeling hebben met het volk. Ze slagen er ook niet in om sterke leidersfiguren naar voren te schuiven. Maar ze zijn zowat het enige alternatief als je voor democratische waarden wil stemmen. Hier in Tomsk, de stad die wel eens de intellectuele hoofdstad van Siberië wordt genoemd (er zijn hier maar liefst 6 universiteiten en nog vele hogescholen met een totaal van 80,000 studenten), sloeg de boodschap van Yabloko toch aan, want ik las net dat ze de kiesdrempel hebben gehaald in Tomsk.
Niemand van de mensen die ik sprak gaf aan dat ze voor de partij van Zjirinovsky hadden gestemd. Nochtans is dat de partij die het meest intens campagne voerde de voorbije dagen. Hun slogan "Tijd voor een machtsverandering" was in grote letters te lezen op bussen en trams en langs de hoofdstraat werden er foldertjes van zijn partij, LDPR, uitgedeeld. Zjirinovsky draait al lang mee in de Russische politiek. In de jaren negentig was hij een geducht tegenstander van Boris Jeltsin als presidentskandidaat en verkondigde hij luidkeels zijn extreem-rechtse ideeën. Dus dat is toch oppositie zou je kunnen zeggen? Wel, dit is waar het interessant wordt. Zjirinovsky en zijn partij worden door het Kremlin gedoogd. Het komt Poetin goed uit dat er zo'n vrij marginale partij is die een extreem-nationalistische boodschap brengt. De partij vormt geen bedreiging voor de grootste partij en bovendien is het handig om op die manier naar de buitenwereld laten uit te schijnen dat er wel degelijk oppositiepartijen zijn. Hetzelfde geldt voor de communisten, die ook mogen meedoen in het opvoeren van een democratisch lijkend circusnummertje.
Façade-democratie is een interessant fenomeen. Het bouwen van verblindende facades is een praktijk die al langer bestaat in Rusland. Er is het in Rusland alomgekende verhaal over de Potjemkindorpen (waarschijnlijk eerder een mythe dan een historisch feit) maar toch fascinerend. Tsarina Katharina de Grote wilde de nieuw veroverde gebieden gaan verkennen en gaan zien hoe het met de welvaart in haar land was gesteld en toen zou haar raadsheer (en minnaar) Potjemkin ervoor gezorgd hebben dat de Katharina de armoedige dorpjes niet te zien kreeg door kartonnen facades langs de rivier te laten zetten en mensen als figuranten te laten opdraven zodat het vanaf de rivier zou lijken alsof alles dik in orde was. Trouwens, als je over die affaire tussen dat 'powerkoppel' Katharina en Potemkin meer wil weten moet je zeker dit boek lezen. Voila, van de verkiezingen in Tomsk gisteren naar de gepassioneerde affaire tussen Katharina en Potemkin. Genoeg verteld voor vandaag rond de samovar.

Op naar Tomsk

In de korte periode die er tegenwoordig nog is tussen het afronden van het ene academiejaar en het begin van het volgende trek ik naar de staatsuniversiteit van Tomsk in West-Siberië. Dus volop nog thesissen evalueren en puntenlijsten invoeren van tweede zit en dan inpakken voor de eerste reis richting Siberië. En de namiddag voor mijn vertrek nog langsgaan bij het Russische visumcenter in Brussel omdat ze daar moeilijk deden en mijn visum dus echt pas last-minute afgeleverd wordt. De politieke spanningen tussen de Europese Unie en Rusland vertalen zich duidelijk in een moeilijkere houding om een visum te bemachtigen. Dat hoor ik ook van mensen die in de andere richting willen reizen.

Wanneer ik het weerbericht voor de komende twee weken in Tomsk check, stel ik een inpakprobleem vast, want in de eerste week dat ik daar zal zijn wordt er mooi weer voorspeld met temperaturen van boven de 20 graden, in de tweede week zouden die dan dalen tot richting vriespunt en misschien er ook al onder. Tja, dat maakt het moeilijk om te beslissen wat ik in mijn koffer stop, want ik wil graag zo weinig mogelijk meenemen. Geleerd van Manlief die al vele reismijlen op zijn teller heeft: zo weinig mogelijk meenemen, want sleuren met bagage is geen pretje in metro's, stations, op niet-werkende roltrappen, etc. Ik ben trots op mezelf dat alles in een relatief kleine valies past, inclusief de boeken die ik meeneem voor mijn lesvoorbereidingen en de Belgische chocolade en kaas die ik meeneem voor de Russische collega's. Lekkere kaas is immers wat ze het meest missen in de winkelrekken als resultaat van het invoerverbod van Europese etenswaren.

Wanneer ik op dit soort reizen vertrek is het altijd met gemengde gevoelens. Er is die Ria die graag de wereld verkent en door het Ruslandvirus is besmet en vindt dat je het niet kan maken als onderzoeker en docent om over Rusland te doceren zonder regelmatig eens ter plaatse de vinger aan de pols te leggen. Aan de andere kant is er Ria, de mama die haar dochter niet graag zo lang achterlaat en ook Ria de dochter die ziet dat haar moeder bezorgd is over waar die dochter nu weer naartoe trekt. De reisgenen heb ik hoegenaamd niet van mijn ouders meegekregen. Dat ik ging studeren in Londen en daarna met Manlief naar New York verhuisde waar onze dochter werd geboren, dat bezorgde mijn moeder minstens een paar slapeloze nachten. Om dan nog van die regelmatige reizen naar Rusland te zwijgen. Maar de eerste Ria wint het van de tweede, want dochterlief is al 13 en dus stilaan zelfredzaam genoeg en net gestart aan het tweede middelbaar waar ze zich al vanaf de eerste dag als een vis in het water leek te voelen. Bovendien is er zo veel veranderd sinds mijn eerste reis naar Rusland, 22 jaar geleden, toen er geen internet, geen gsm, geen email was en zelfs via een vaste lijn met het thuisfront bellen geen eenvoudige zaak was. 

Dat de bestemming deze keer Tomsk is heeft alles te maken met een Europees project tussen enerzijds een groep EU universiteiten (waaronder KU Leuven) en anderzijds een groep Russische universiteiten waarbij het de bedoeling is om aan academische uitwisselingen te doen in beide richtingen tussen onderzoekers om samen ideeën uit te wisselen over het zeer brede thema 'Europese identiteit'. Toen we de officiële startbijeenkomst van dit project hadden in Moskou in februari van vorig jaar, vielen de collega's van Tomsk mij meteen op als zeer gedreven en kwaliteitsvol. We hadden trouwens ook al eens een uitstekende doctoraatsstudent van bij hen bij ons op bezoek gehad. Met andere woorden: ik besliste dat ik als ik zelf in het kader van dit project richting Rusland zou gaan ik de partners in Moskou links zou laten liggen wegens qua mentaliteit veel te dicht verbonden met de 'officiële lijn van het Kremlin' en liever dieper Rusland zou inreizen naar Tomsk. Rusland is zo immens groot dat het geen slecht idee is om niet steeds met de usual suspects in Moskou en Sint-Petersburg samen te werken, maar ook de afgelegen regio's te bezoeken.

Dus zo begon ik aan de lange reis richting Tomsk. Om je een idee te geven van hoe ver dat is: de vlucht van Brussel tot Moskou is minder lang, dan de daarop volgende vlucht van Moskou naar Tomsk. Bovendien was er een wachttijd van maar liefst 8uur tussen beide vluchten. Ik vertrok dus 's ochtends vroeg uit Leuven en kwam de volgende ochtend om 6u aan in Tomsk (waar het 4u later is dan in Belgie).